تعریف هوش هیجانی و ۵ عوامل مؤثر بر آن
تقویت حافظه

هوش هیجانی چیست؟ و ۵ عوامل مؤثر بر آن

[تعداد: 1    میانگین: 5/5]

هوش هیجانی یا هوش عاطفی که از آن با عنوان EQ نیز نام برده می‌شود یکی از انواع هوش در افراد است. درحالی‌که بسیاری از افراد با واژه IQ تحت عنوان بهره هوشی آشنا هستند، اما مفهوم هوش هیجانی یا EQ چندان شناخته‌شده نیست و تا سالیان سال برای پژوهشگران و دانشمندان مؤلفه‌ی مهمی به شمار نمی‌آمد. بااین‌وجود بسیاری از پژوهش‌های علمی در سال‌های گذشته این نکته را ثابت کرده‌اند که هوش هیجانی یا EQ به‌مراتب از IQ برای رسیدن افراد به موفقیت، نقش پررنگ‌تری دارد. بنابراین اگر به دنبال شناخت بهتر مفهوم هوش هیجانی و عوامل مؤثر بر هوش هیجانی هستید، با ما همراه باشید. سرفصل‌های عنوان‌شده در این مقاله عبارت‌اند از:

  • تعریف هوش هیجانی
  • پیشینه هوش هیجانی
  • عوامل مؤثر بر هوش هیجانی
  • آزمون‌های هوش هیجانی
  • جمع‌بندی

تعریف هوش هیجانی

به بیان ساده هوش هیجانی یا هوش عاطفی نوعی نگرش نسبت به عواطف و هیجانات فردی و اجتماعی افراد است. در تعریف مفهومی هوش هیجانی می‌توان گفت، افرادی که از EQ بالاتری برخوردارند، توان مدیریتی و سازمان‌دهی بیشتری برای کنترل خود و اطرافیان خود در اختیار دارند. بنابراین می‌توان تا اینجای کار متوجه شد که یکی از اصلی‌ترین عوامل موفقیت، به‌ویژه درزمینه کسب‌وکار برای مدیران و رهبران یک سازمان، داشتن هوش هیجانی بالا است.

بااین‌حال تعاریف علمی متعددی از مفهوم هوش هیجانی شده و ابعاد و جنبه‌های مختلف آن هر بار به شیوه‌ای مختلف موردبحث و تبادل‌نظر قرار گرفته است. در اینجا چند نمونه از تعاریف هوش هیجانی را برای درک بهتر موضوع ارائه می‌کنیم.

  • هوش هیجانی عبارت است از توانایی نظارت و پایش احساسات و هیجانات خود و دیگران، تفکیک و تشخیص آن‌ها و استفاده از این اطلاعات به‌عنوان راهنمای تفکر و رفتار. (سالووی و مایر)
  • هوش هیجانی عبارت است از مجموعه توانایی‌هایی که به ما کمک می‌کنند هیجانات را در خود و دیگران، تشخیص داده و تنظیم کنیم. (دنیل گلمن)
  • وقتی هوشمندانه و آگاهانه و معقول از هیجانات خود استفاده کنیم، یعنی از هوش مؤثر و هیجانی برخورداریم. (ریچارد بویاتسیز)
هوش هیجانی

EQ

آنچه در میان تعاریف فوق مشترک است مفهوم «احساسات و هیجان» در انسان است و فردی که از هوش هیجانی یا EQ بالاتری برخوردار باشد از قدرت کنترل و جهت‌دهی بالاتری در زندگی شخصی و روابط کاری خود برخوردار است. بااین‌حال پیش از آنکه شخص توانایی مدیریت این جنبه از رفتار آدمی را به دست آورد لازم است تا نسبت به تست هوش هیجانی خود، تشخیص، شناسایی و درک احساس و هیجانات فائق آید و بنابراین شناخت عوامل مؤثر بر هوش هیجانی می‌تواند مفید باشد.

پیشینه هوش هیجانی

تا پیش از دهه ۹۰ میلادی عبارت هوش هیجانی به‌صورت موردی در تعدادی از مقالات حوزه روان‌شناسی و روان‌پزشکی استفاده شد ولی در طول این مدت نه به تعریفی واضح و عملیاتی دست یافت و نه به شهرت قابل‌توجهی رسید. در اوایل دهه ۱۹۹۰ دو دانشمند به نام‌های جان مایر و پیتر سالووی که درزمینه روانشناسی مشغول به فعالیت بودند، مفهوم نوین و کاربردی از هوش هیجانی یا EQ ارائه دادند که تا به امروز نیز از اعتبار برخوردار است.

دنیل گلمن، دیگر رفتارشناس و پژوهشگری بود که توانست مفهوم هوش عاطفی یا هوش هیجانی را به‌عنوان یک استعداد یا مهارت اکتسابی در زندگی افراد موردبررسی قرار دهد و تعریف علمی از هوش هیجانی از خود بر جای بگذارد. از دیگر کارهای ارزشمند این دانشمند شناسایی و معرفی مؤلفه‌های مؤثر بر هوش هیجانی بود که امروز از آن برای تست هوش هیجانی و مقایسه آن در افراد استفاده می‌شود.

گلمن به‌مرور و به پشتوانه پژوهش‌های خود توانست مفهوم هوش هیجانی را توسعه دهد و آن را به شکل تکامل‌یافته‌ای مطرح کند. وی در سال ۲۰۱۷ در کتاب خود به بررسی جامع مؤلفه‌های هوش هیجانی پرداخت و ماحصل آن مشخص شدن پنج مهارت اصلی در انسان برای دستیابی به سطح بالای هوش عاطفی بود که در ادامه به آن‌ها پرداخته خواهد شد.

بنابراین می‌توان گفت پیشینه هوش هیجانی و روندی که در طول سال‌های گذشته پیرامون هوش عاطفی شکل گرفته، منجر به ساده‌سازی مفهوم آن و کاربردی شدن مفاهیم شده است که درنتیجه امروز مخاطب عام می‌تواند به‌راحتی آن را درک کرده و در جهت تقویت نقاط قوت و از بین بردن نقاط ضعف خود تلاش کند.

پیشینه هوش هیجانی

۵ عوامل مؤثر بر هوش هیجانی

بر اساس تعریف گلمن، عوامل مؤثر بر هوش هیجانی یا مؤلفه‌های آن شامل پنج مهارت اصلی است که عبارت‌اند از:

۱- خودآگاهی

خودآگاهی به معنی توانایی و مهارت شناخت تمامی هیجانات درونی، نقاط قوت و ضعف رفتاری، انگیزه‌ها و مشوق‌های فردی، ارزش‌ها و اهداف شخصی و درک روابط میان آن‌ها است. شناسایی تأثیری که این عوامل بر روی عملکرد ما و بر روی دیگران دارند، قدم بعدی در این بخش است. به‌طور مثال مدیر یک سازمان که به آگاهی نسبی از خود رسیده باید مواقعی که دچار استرس و رنجش می‌شود را در نظر بگیرید. درست درزمانی که کارمندان نسبت به ارائه‌ی پروژه‌ی خود در موعد مقرر کوتاهی می‌کنند، وی دچار عصبانیت درونی و پرخاشگری نسبت به زیردستان خود می‌شود. اگر شخص بتواند به این درک از خود برسد، قادر خواهد بود با برنامه‌ریزی و مدیریت زمان از وقوع پیامدهای مشابه در آینده جلوگیری کند. به‌طور نمونه می‌تواند اولتیماتوم تحویل پروژه را یک هفته زودتر در نظر بگیرد تا در صورت دیرکرد کارمند مربوطه، زمان کافی جهت پیگیری و تکمیل کار وجود داشته باشد.

ازنظر گلمن مؤلفه‌ی خودآگاهی پایه و اساس دیگر عوامل مؤثر بر هوش هیجانی به شمار می‌رود و تا زمانی که انسان از سطح پایین خودآگاهی برخوردار است نمی‌تواند در هدف‌گذاری و برنامه‌ریزی توفیقی حاصل کند. زیرا در وهله‌ی اول از قدرت مدیریت و کنترل احساسات خود برخوردار نیست و لذا نظم کافی برای هماهنگی خود با محیط اطراف را نخواهد داشت.

بنابراین می‌توان گفت خودآگاهی به‌عنوان بارزترین و پراهمیت‌ترین مؤلفه نقش مؤثری در تقویت هوش هیجانی افراد خواهد داشت و کسانی که می‌توانند درک درستی از نقاط قوت و ضعف خود داشته باشند، نیازهای عاطفی خود و دیگران را بهتر می‌توانند برآورده سازند و از اعتمادبه‌نفس و عزت‌نفس بالاتری نیز برخوردار خواهند بود.

تا زمانی که انسان از سطح پایین خودآگاهی برخوردار است نمی‌تواند در هدف‌گذاری و برنامه‌ریزی توفیقی حاصل کند؛ زیرا نظم کافی برای هماهنگی خود با محیط اطراف را نخواهد داشت.

۲- انگیزش

بر این اساس افراد، موفقیت را به‌صرف موفقیت و بنا بر ذات موفق بودن می‌بینند و برای رسیدن به اهداف خود فارغ از موانع و مشکلات تلاش می‌کنند. به‌طور مثال مدیری را در سازمانی در نظر بگیرید که پس از ارائه‌ی یک محصول ناموفق به بازار، در شرف ورشکستگی قرار دارد اما می‌کوشد به‌جای مقصر شناختن محیط و عوامل بیرونی، از تجربه‌ی ناموفق خود درس بگیرد و با تصمیمی جدید دوباره تلاش خود را برای رسیدن به موفقیت به کار گیرد.

افرادی که از این خصیصه برخوردارند عمدتاً نتیجه محور هستند و به عقیده‌ی آن‌ها هر وسیله‌ای برای رسیدن به هدف می‌تواند به کار گرفته شود. این افراد سرعت یادگیری بالایی دارند و اشتباهات خود را دو بار تکرار نمی‌کنند. همچنین سعی می‌کنند از انتقادات سازنده به نحو احسن در راستای اهداف خود استفاده کنند.

در این میان نیروی اصلی محرک شخص، نیروی خود انگیزی است و پیشرفت و موفقیت را در ذات خود، جذاب و پر از چالش می‌بیند. هرچند عده‌ای با استفاده از عوامل بیرونی همچون میزان حقوق، پاداش کاری و غیره برانگیخته می‌شوند، ولی درنهایت می‌توانند با استفاده از نیروی انگیزش، به توانایی درک و کنترل خود دست یابند.

انگیزش

انگیزش

۳- خود نظمی یا خودکنترلی

این مؤلفه دربرگیرنده کنترل و جهت‌دهی به خلق‌وخوهای لحظه‌ای و مختل‌کننده، یا به‌نوعی رفتارهای مزاحم است. به‌عنوان‌مثال مدیری که با عدم تحویل به‌موقع پروژه‌های سازمان از سمت کارمندان مواجه می‌شود به‌جای بروز خشم و عصبانیت به دنبال ریشه‌یابی مشکل و تلاش برای جبران و بهبود آن می‌گردد. این شخص در لحظات بحرانی می‌تواند خلق‌وخوی پرخاشگرانه‌ای که ممکن است هر کس در آن لحظه به آن دچار شود را به‌راحتی کنترل و نسبت به واکنش‌های خود نظم ایجاد کند.
باید توجه داشت که خودکنترلی به معنی سرکوب احساسات و هیجانات نیست؛ بلکه این مؤلفه به انسان گوشزد می‌کند برای هر رویدادی، فرد حق انتخاب دارد و می‌تواند احساسات خود را به‌گونه‌ای کنترل کند که تسهیل‌کننده‌ی جریان تفکر و جلوگیری کننده از انحرافات باشد.

گلمن معتقد است احساس مسئولیت در افراد مختلف و چگونگی مدیریت مسائل در ارتباط تنگاتنگی با توانمندی خودکنترلی قرار دارد و هرچه شخص بتواند جهت‌دهی افکار خود را به مسیر مثبت‌تری هدایت کند احتمال رسیدن به موفقیت بیشتر خواهد بود.

۴- همدلی

این مؤلفه نیز به وضعیتی اشاره دارد که در آن شخص می‌تواند احساسات دیگران را درک کند و در هنگام تصمیم‌گیری‌های خود عواطف و احساسات دیگران را مدنظر قرار دهد. لحن کلام، زبان بدن، حالت چهره و غیره ازجمله سیگنال‌هایی است که شخص می‌تواند از اطرافیان خود دریافت کند و رفتار و تصمیمات خود را بر این اساس شکل دهد. این مؤلفه همچنین با احساس مسئولیت در افراد رابطه دارد و هرچه انسان نسبت به درک درست‌تری از عواطف و احساسات نزدیکان خود دست یابد، در قبال اشخاص مسئولیت‌پذیرتر خواهد بود و سعی خواهد کرد در مقابل آن‌ها واکنش مناسب‌تری داشته باشد.

هرچه انسان توانایی همدلی یا به عبارتی هوشیاری اجتماعی بیشتری داشته باشد، در روابط انسانی و مدیریت روابط عاطفی خود در زندگی و محل کار از ابتکار عمل بیشتری برخوردار خواهد بود. نبود مؤلفه‌ی همدلی نیز می‌تواند به عواقب ناگواری در افراد منجر شود، ازجمله: جنایت، تخریب شخصیت، صدمه‌ی روحی و فیزیکی به دیگران و غیره.

همدلی

همدلی

۵- مهارت اجتماعی

یکی از پررنگ‌ترین عوامل مؤثر بر هوش هیجانی، توانایی ایجاد رابطه و هدایت روابط به سمت‌وسوی مطلوب است به‌طوری‌که می‌توان تأثیر مستقیم آن را در بسیاری از همکاری‌ها و فعالیت‌های اجتماعی دید. به‌طور مثال شخصی که می‌خواهد، یک پروژه‌ی جدید در سازمان پیاده کند و زمینه‌ساز تحولی بزرگ در آن مجموعه خواهد بود ولی با مخالفت مدیران ارشد روبه‌رو می‌شود، زیرا مدیران ازلحاظ ذهنی آمادگی پذیرش ایده‌های نوین و ایجاد تحول در سازمان را ندارند. در این شرایط شخص می‌تواند به کمک توانایی اجتماعی خود به گفت‌وگو و تعامل با افراد بپردازد و با استفاده از توجیهات منطقی و احساسی نظرات افراد را با خود همسو سازد.

عبارت‌های «محبوب»، «مجذوب‌کننده» یا «کاریزماتیک» ازجمله صفت‌هایی است که به افراد با مهارت اجتماعی بالا اطلاق می‌شود. این افراد خصیصه‌های رفتاری و شخصیتی اطرافیان را به‌سرعت شناسایی و تجزیه‌وتحلیل می‌کنند و با توجه به آن پل ارتباطی مناسب خود را می‌یابند.

از زاویه دیگر می‌توان مهارت اجتماعی را ویترین هوش هیجانی نامید، زیرا این توانایی نقطه‌ی تعامل با دیگران و شیوه‌ی اصلی نمایش قدرت هوش هیجانی است، انسان زمانی که دیگر مؤلفه‌های اجتماعی را به‌خوبی فراگرفته باشد ولی توانایی ابراز آن را نداشته باشد از مهارت کافی برای بهره‌مندی از هوش خود برخوردار نخواهد بود. لذا این مؤلفه برای ابراز احساسات و واکنش‌های رفتاری از اهمیت بالایی برخوردار است.

مهارت اجتماعی

مهارت اجتماعی

یکی از پررنگ‌ترین مؤلفه‌ها در هوش هیجانی، توانایی ایجاد رابطه و هدایت روابط به سمت‌وسوی مطلوب است به‌طوری‌که می‌توان تأثیر مستقیم آن را در بسیاری از همکاری‌ها و فعالیت‌های اجتماعی دید.

آزمون‌های هوش هیجانی

حال که با مفهوم هوش هیجانی و مؤلفه‌های مرتبط با آن آشنا شدید شاید از خود بپرسید: «برای شناسایی هوش هیجانی خود چه کاری لازم است انجام دهم؟». برای پاسخ به این سؤال و صدها سؤال مشابه، بسیاری از پژوهشگران در طول سال‌های گذشته پرسشنامه و انواع تست‌ هوش هیجانی طراحی کرده‌اند که با استفاده از آن‌ها می‌توانید به درک نسبتاً مناسبی از ویژگی‌های رفتاری و مؤلفه‌های هوش عاطفی خود دست یابید. ازجمله این تست‌ها می‌توان به تست هوش هیجانی گلمن، تست هوش هیجانی بار آن، تست هوش هیجانی شرینگ و غیره اشاره کرد و در میان آن‌ها شناخته‌شده‌ترین و کاربردی‌ترین آزمون، تست هوش هیجانی بار آن (Bar-on) است که بر مجموعه‌ای از مهارت‌ها و توانایی‌های عاطفی، هیجانی و اجتماعی فرد تمرکز دارد.

در این آزمون، انواع مختلف هوش هیجانی در ۱۵ دسته موردبررسی قرار می‌گیرد و خروجی تست، نموداری از میزان قوت فرد در هر یک از مؤلفه‌ها خواهد بود. زیردسته‌های اصلی هوش هیجانی که در این تست بررسی می‌شوند عبارت‌اند از:

آزمون

 

  • خودآگاهی هیجانی
  • خود ابرازی
  • احترام به خود
  • خودشکوفایی
  • استقلال
  • همدلی
  • مسئولیت‌پذیری اجتماعی
  • رابطه بین فردی
  • واقع‌گرایی
  • انعطاف‌پذیری
  • حل مسئله
  • تحلیل استرس
  • کنترل تکانه
  • خوش‌بینی
  • شادمانی

جمع‌بندی

با توجه به گستردگی مفهوم و پیشینه هوش هیجانی و وجود مؤلفه‌های گوناگونی که بر روی تصمیمات و عملکرد بلندمدت افراد تأثیرگذارند(عوامل مؤثر بر هوش هیجانی)، می‌توان به اهمیت و نقش آن در زندگی پی برد. هرچند لزوماً شناخت مفهوم EQ یا بررسی پیشینه هوش هیجانی نمی‌تواند تقویت‌کننده این توانایی در انسان باشد و لازم است برای توسعه آن در خود، به‌صورت آگاهانه در موقعیت‌های مختلف و رویدادهای واقعی با آن روبه‌رو شد.

همچنین در تعریف مفهومی هوش هیجانی، اثری از ضریب هوشی یا IQ دیده نمی‌شود و باید در نظر داشت که این دو پدیده، مقوله‌های جدا از یکدیگر هستند و بعضاً رابطه‌ی معکوسی میان آن‌ها وجود دارد. لذا صرف باهوش بودن در افراد نمی‌تواند تضمین‌کننده‌ی موفقیت در کار و زندگی و بهبود روابط اجتماعی میان دیگران باشد.

بنابراین اگر در زندگی خود خلائی احساس می‌کنید و یا نیرویی ماورایی را سد راه رسیدن به اهداف خود یافته‌اید، بد نیست به کنکاش و جست‌وجو در رابطه با هوش هیجانی در ابعاد پنهان شخصیتی خود بپردازید. قطعاً پی بردن به نقاط قوت و ضعف هوش عاطفی انسان از طریق تست هوش هیجانی می‌تواند زمینه‌ساز رشد و توسعه و رسیدن به دستاوردهای جدید در زندگی باشد.

همچنین اگر در خود توانایی بالایی در برقراری روابط اجتماعی و هدایت افکار و احساسات می‌یابید بهتر است با نگاهی جزئی‌تر و علمی به عواطف و حواس درونی خود به دنبال تقویت مهارت‌های خود باشید. قطعاً درک صحیح هوش هیجانی و تقویت آن می‌تواند زمینه‌ساز وقوع اتفاقات خوشایند و دستیابی به اهداف بزرگی در زندگی‌تان باشد.

 

 

مطالب مرتبط با این موضوع

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *